Recensie

Collage als karaktermoord

Jan Dietvorst, geplaatst op 19 maart 2018

Het is dit jaar 200 jaar geleden dat Mary Shelley’s beroemde boek Frankenstein uitkwam. Er wordt beschreven hoe wetenschapper Victor Frankenstein een menselijk schepsel maakt dat hem, als het tot leven komt, al bij de eerste aanblik met afschuw vervult. Het wezen roept hem ter verantwoording, Frankenstein is een boek lang voor zijn schepping op de vlucht. 

Aan de feitelijke samenstelling besteedt de fijnzinnige Shelley nauwelijks een halve bladzijde, maar in de beeldende kunst van de vorige eeuw zijn er tal van mogelijke voorbeelden van  bricolage met lichaamsdelen. Bij Picasso natuurlijk. Maar ook in het werk van Francis Bacon en Asger Jorn. Met de collages van Heartfield, Höch en Max Ernst  beleefde deze manier van het samenstelling van mensen uit afzonderlijke onderdelen een voorlopig hoogtepunt. Jos Houweling werkt in die rijke traditie; bij uitgeverij Voetnoot verscheen onlangs zijn Bal & Voet.

De 200 op de computer gemaakte scènes spelen zich allemaal op het voetbalveld af. Maar als  hypothetische Marsbewoner krijg je geen idee met welk doel iedereen zich op die groene ondergrond beweegt. Ze zijn met velen, maar iedereen is toch vooral met zichzelf bezig. Ze zijn vreemd verkleed – allen in korte broek – en vrijwel altijd opgewonden. De uitgestrekte ledematen bewegen onafhankelijk van het lichaam, dat wat gezicht heet is zo mogelijk nog expressiever van uitdrukking. De bal is er wel, maar die is van geen belang. Er vliegen boven de grasmat allerlei voorwerpen door de lucht; etenswaren, sokken, opgezette dieren, huisraad,  stukken verband. Het is een wereld waarin – alweer – geen normaal mens voor komt.

Jos Houweling heeft een grote reputatie als docent. Hij wist te voorkomen dat tal van tegenwoordig toonaangevende kunstenaars van kunstacademies werden weggestuurd. In de luwte werkte hij aan een opmerkelijk oeuvre, als Californische pop-art had hij er bijvoorbeeld beslist beroemd mee kunnen worden. Het lijkt erop dat we hier te maken hebben met een van de best bewaarde geheimen van de Nederlandse kunstwereld.

Welke is nu de overeenkomst tussen de kunstenaars/mensenmakers Jos Houweling en Mary Shelley? Het ‘monster’ van Shelley beschikt over een sterk moreel besef en andere positieve menselijke eigenschappen. Het is in dat opzicht opmerkelijk dat de zeer vaardige Victor Frankenstein in tegenstelling daarmee een lelijk schepsel van zijn helper heeft gemaakt. Afstotend zijn die zogenaamde voetballers in Bal & Voet ook. Over het moreel gehalte van Houweling’s  schepsels wordt niets bekend, soms vermoed je op het veld een pathologische ruziezoeker. Zijn Comedy of Errors is een absurd en vindingrijk grafisch ballet en je vraagt je af of een Ajax fan ook van deze kunst kan genieten. Zoals in Bal & Voet zie je het heilig verklaarde voetbal nooit. De spelers zijn onder zijn handen een fatale grens overgegaan; ze lijken allemaal krankzinnig te zijn geworden.

Uitgeverij Voetnoot, 2018,  204 bladzijden, 21 x 29,7 cm, 35 euro.

Onder andere te koop bij bol.com