Recensie

De ziel van het gebergte

Door Nico de Louw, geplaatst op 8 december 2015

Omslag De ziel LR
Zegt de titel De ziel van het gebergte als zodanig nog niets, de ondertitel des te meer: ‘Liefde en verzet in de Provence’! Er is nog een tweede ondertitel die de tip van de sluier nog wat verder optrekt: ‘Kinderjaren bij René Char (1940-1950)’.

Het is het verhaal van Mireille, 6 jaar als de oorlog uitbreekt, die aan de hand van haar dagboeken terugkijkt op de oorlog in Céreste èn op de 10 jaar in de nabijheid van René Char (1907-1988). Laatstgenoemde is één van de grootste Franse dichters in de 20e eeuw en bevriend met veel toenmalige culturele kopstukken waaronder Picasso, Paul Eluard en Albert Camus die in dit boek ook kort daadwerkelijk acte-de-présence geven.

Voor René Char is Céreste met zijn 650 inwoners een schuilplaats, teneinde uit de greep van de politie van het Vichyregime te blijven. René had àlle reden onder te duiken, want hij was – als ’Alexandre’ – leider van de verzetsgroep van de Provence. In het dorp verhuist hij op een gegeven moment naar het huis van Mireille en haar moeder Marcelle. De reden was een ontvlamde liefde tussen Marcelle en René, in de ruimte die open lag door het ongewilde verblijf van Mireilles vader Louis, eerst gemobiliseerd, vervolgens gevangen gezet, in Duitsland. Hem zou ze pas weer zien in april ’45.

Het boek voert ons het dorpje Céreste in waar de familie van vaders- èn moederskant woont. In dit kleine universum liggen de spanningen tussen de families hoog opgetast.

Marcelle krijgt onderdak bij de moeder van Louis, maar het botert niet tussen beide vrouwen. En dat wordt nog eens versterkt als de mogelijkheid ontstaat dat Marcelle zich bij haar man kan vervoegen, als gevolg van de wapenstilstand die Pétain in juni 1940 heeft bewerkstelligd. Marcelle wil haar dochter echter niet meenemen en weigert derhalve Céreste te verlaten, dat wordt haar niet in dank afgenomen. Ze voelt zich daardoor genoopt haar verblijf bij de ene oma te verruilen voor het verblijf bij Marie, haar oma van moederszijde.

Louis ondertussen blijft steeds dwingender vragen om de overkomst van Marcelle die dat dus niet wil, maar wat ze hem ook niet duidelijk kan maken vanwege de censuur waaraan haar brieven onderworpen zijn. Ze luistert overigens ook naar René die haar adviseert niet te antwoorden. Louis bleef de hele oorlog door Marcelle gebreide pullovers ontvangen en haar vragen naar hem toe te komen.

René bivakkeerde aanvankelijk in Céreste met zijn vrouw, maar dit partnership loopt op de klippen en dat wordt in het boek in de meest simpele bewoordingen meegedeeld. Niet veel later is René ingetrokken bij Marcelle, Mireille en ‘oma ‘.

Als plaatsvervangend gezinshoofd brengt hij Mireille elke avond naar bed, is uitermate attent en er ontwikkelt zich een warme relatie tussen beiden. Marcelle wordt koerier tussen René en zijn moeder en daar groeit ook iets moois aan die kant. Het boek verhaalt zonder opsmuk, zonder literaire ambities hoe het simpele leven in oorlogstijd er uit ziet. Gaandeweg wordt Mireilles woonhuis de centrale plek in Chars’ netwerk van verzetsstrijders: zowel oude vrienden weten de weg naar hun te vinden als ook de ‘illegaliteit’ die zich kan bedienen van het postadres van Mireilles oma. Marcelle breidt ondertussen haar actieradius als verbindingsvrouw steeds meer uit.

Het boek, verschenen in 2009, destilleert de schrijfster Mireille uit de dagboeken die ze begonnen is op toenmalige instigatie van Char die in die oorlogsjaren gaandeweg een vader voor haar werd. Al was hij beroemd en ook nog eens een held, zij kende hem niet anders dan de geliefde van haar moeder en inderdaad als plaatsvervangend vader en leraar.

Het boek is een aaneenschakeling van korte en langere verhalen waarin de schrijfster soms zelf een rol speelt maar ook andere personages waarover zij de verhalen optekende. Met elkaar brengen ze die roerige jaren en die man in beeld, en de faits divers uit die tijd dichtbij. Maquisards worden gered uit de handen van Duitsers, juwelen die ingeruild moesten worden voor bekostiging van de strijd tegen Duitsers worden door twee mede reizigers in de trein afhandig gemaakt, maar weer terug gehaald. Er zijn regelmatig droppings van wapens die onopgemerkt in diverse huizen moeten worden verborgen. Droppings uit Engeland leveren behalve wapens soms ook de plicht de lijken van Engelse vliegers te bergen na een crash.

Dan het verraad waardoor ze moeten vluchten en Char niet meer twee nachten op dezelfde plek zal vertoeven, voor de rest van de oorlog ‘on the run’.

De invasie van de geallieerden in het noorden op 6 juni ’44 schept merkbaar onrust in het zuiden, de Duitsers voeren het geweld op en doden zonder pardon. Met verschillende massagraven in de regio tot gevolg.

Een razzia in het dorp loopt maar net goed af, René vlucht naar Algiers. Mireille en haar moeder worden elders ondergebracht, thuis blijven is te gevaarlijk als Marcelle steeds nadrukkelijker wordt gelinkt aan de leider van de résistance in de Provence.

En dan komt na de landing van de Amerikanen aan de Franse Zuidkust in augustus ’44 de oorlog in die regio snel tot een einde. Het boek beschrijft hoe het bevrijdingsfeest wordt gevierd maar ook hoe de bevrijding de verhoudingen in het dorp veranderen. De verzetstrijders zijn helden en de heulers met de Duitser moeten een toontje lager zingen. Er wordt bewust niet kaalgeschoren. Een paar jaar later komen de spanningen die er in de oorlog ontstaan waren toch weer terug. Een enkele verzetstrijder wordt na de oorlog vermoord. De scheve gezichten en de rancune over en weer blijven.

Op initiatief van de charismatische Char wordt direct na de oorlog een film gemaakt in Céreste om de oorlog en zijn gevolgen in beeld te brengen. De maquisards laten zich daarin in hun oude rol zien, zelfs Duitse krijgsgevangenen krijgen een rol toebedeeld en ook Mireille komt in beeld. De film is met enige moeite in de jaren ’80 opgespoord en nu te zien in het Musée de la Résistance in Fontaine –de- Vaucluse.

Het einde van de oorlog betekent ook dat de vader van Mireille terugkeert uit Duitse gevangenschap. Het huwelijk kan na die indringende gebeurtenissen in Céreste en de liefdesrelatie tussen René en Marcelle niet meer hernomen worden. Voor Mireille een spannende tijd. Haar eigen vader herkent ze niet, haar tweede vader moet eerst nog elders in Parijs zijn eigen huwelijk ontbinden.

De slotpassages van het boek laten zien dat Marcelle niet voldoet aan het dringende verzoek van René naar Parijs te komen met een definitieve verwijdering als gevolg. Ontroerend slot van het boek is als Mireille haar aangenomen en geliefde ‘vader’ tegen het einde van zijn leven op zoekt met haar dochter. Het hernomen contact leidt tot een mooi slotakkoord waar ook haar moeder zich na aanvankelijk verzet aan overgeeft. Bijzonder om te lezen.

Een reeks persoonlijke foto’s en notities geven de hoofdpersonen uit de opgetekende verhalen een gezicht en vormen aldus een mooie illustratie bij dit ‘oorlogsdagboek ‘ van een meisje. Je krijgt als lezer zin het spoor dat dit boek ter plekke trekt na te volgen.

De ziel van het gebergte door Mireille Sidoine-Audouy is uitgegeven door Uitgeverij IJzer.