Recensie

Draagbare Golgotha

Door Jan Dietvorst, geplaatst op 25 februari 2017

small wonders
Kunsthistoricus J.Leeuwenberg situeert in zijn artikel uit 1968 de oorsprong van de miniatuur beeldhouwwerken die bekend staan als prayer nuts– in een (middel)grote stad, ergens in de Noordelijke Nederlanden omstreeks het jaar 1520. Aan de hand van één gesigneerd object, de vermoedelijke eerste eigenaren en opvallende stilistische overeenkomsten in de enkele tientallen exemplaren die bekend zijn identificeert hij de maker: de werkplaats van ene Adam Dircksz. Denk bij de prayer nut aan een rijk gesneden metershoog Antwerps retabel maar dan teruggebracht tot een maat van ca 30 tot 65 mm.; de noot kan worden opengeklapt, waardoor er in de helften complete scènes uit het leven van Jezus Christus zichtbaar worden.

default

Curator Frits Scholten van het Rijksmuseum wijst in de catalogus van de tentoonstelling van deze devotie voorwerpen – Small Wonders / late-gothic boxwood micro-carvings from the Low Countries – in het Rijksmuseum, The Metropolitain Museum , en The Art Gallery of Ontario – op het effect van vergroting en verkleining op de beleving van voorstellingen. Met een verwijzing naar Claude Levi Strauss stelt hij dat verkleining een antropocentrisch universum veronderstelt, daarom zo aantrekkelijk is en vaak in artistieke scheppingen wordt toegepast. Levi Strauss schrijft dat verkleining gepaard gaat met ‘een reductie van eigenschappen’ en dat met verkleinde weergave het gevoel van beheersing toeneemt. Maar andersom, zegt Scholten terecht, dat ‘ de disproportionele maat van een heilige zijn grootheid uitdrukt en menselijke schepselen minder belangrijk maakt’.

God is bijna zo goed als helemaal uit de Noordelijke Nederlanden verdwenen, de hedendaagse beschouwer ziet daarom in een uit buxushout gesneden Golgotha met tenminste 20 figuren in een halve bol van 50 mm doorsnede vooral een zeer knap gemaakt plaatje van vroeger en niet iets om de eigen zonden en de kruisdood van Christus te overdenken. Naar de precieze werking van deze privé theaters met religieuze voorstellingen als devotie object is het dus gissen. De extreme kostbaarheid van deze voorwerpen – alleen rijkaards konden ze bezitten – staat zelfs in zekere zin haaks op het idee van religieuze vervoering en de imitatio christi. Het zijn voorwerpen die qua vormgeving passen in Johan Huizinga’s Herfsttij der Middeleeuwen; de overrijpe ornamentiek interpreteerde hij als de uitdrukking van verwarring en een teloorgang die door een zekere decadentie werd gekenmerkt. In dezelfde tijd dat Adam Dircksz zijn sublieme kunstwerken maakte schreef Maarten Luther aan zijn stellingen tegen de katholieke kerk.

default-1
Devotievoorwerp of niet; het is opmerkelijk dat ook de hedendaagse beschouwer van deze objecten een zekere intimiteit met de voorstelling en zelfs met de maker ervan ervaart. Als kijker kom je namelijk noodzakelijkerwijs letterlijk dichtbij en dat helpt bij de beleving van de scènes uit een van de beste verhalen die ooit zijn verteld. Het effect van de ‘microblik’ is door de ontwerper van de catalogus begrepen. Irma Boom maakte van de catalogus een compact ‘gebedenboek’ van 12,5 x 18 cm met papier in een kleur die met die van buxus verwant is. De tekstillustraties zijn in zwart op dat gekleurde papier afgedrukt, het is alsof je de voorwerpen door het dikke patina van de tijd heen waarneemt. Net als de afbeeldingen van de tentoongestelde objecten heeft Irma Boom de tekstillustraties relatief klein gehouden, er moet met andere woorden moeite gedaan worden om erbij te komen. Haar ontwerp past daarom uitstekende bij deze adembenemende boxwood micro carvings.

Small Wonders:
Art Gallery of Ontario, Toronto, 29 oktober 2016 -22 januari 2017
The Metropolitian Museum of Art (The Cloisters), New York, 22 februari 2017 – 21 mei 2017
Rijksmuseum, Amsterdam, 15 juni 2017 – 17 september 2017

Small Wonders catalogus, met bijdragen van Frits Scholten, Reindert Falkenburg, Ingmar Reesing, Alexander Suda, Barbara Drake Boehm, Peter Dandridge, Lisa Ellis. Een uitgave van Rijksmueum Publications Department. Ontwerp Irma Boom (concept), Tariq Heijboer. Distributie NAI010. De online catalogue raisonné: boxwood.ago.ca