Recensie

Dreiging in een naargeestige stad

Door Peter van den Broek, geplaatst op 31 maart 2017


“Den Haag, stad boordevol Bordewijk en van Couperus overal een vleug”. Deze typering is te vinden in het gedicht Passage van Gerrit Achterberg. Een vleug Couperus is zeker in Den Haag nog wel op te snuiven, maar met Bordewijk is het anders gesteld. Ooit een veelgelezen auteur, nu een herinnering aan een tamelijk ver verleden.

Ik was dan ook danig verrast onlangs het korte verhaal Verbrande erven in handen te krijgen. De uitgave, met als ondertitel Een plaatsbeschrijving, betreft een reprografische herdruk van een oorspronkelijk onder het pseudoniem Emile Mandeau in 1944 uitgegeven boekje. De plaats die wordt beschreven is Schiedam, gezien door de ogen van een zestienjarig meisje.

Aanvankelijk denk je te maken te hebben met een door het literaire gehalte ook voor volwassenen zeer wel leesbaar kinderboek. Neeltje, een boerendochter, gaat in de kerstvakantie enige tijd uit logeren in het grote gezin van haar oom en tante in Schiedam. Nooit eerder was zij in een stad. Al gauw wordt duidelijk dat dit haar ondernemingslust niet in de weg staat. Neeltje is een nieuwsgierige puber, een meisje dat associaties oproept met de kinderheldin Pippi Langkous.

Maar wie Bordewijk kent, beseft dat hem andere kost te wachten staat. In ferme, door hun hoekigheid aan het verhaal Bint herinnerende zinnen, bouwt Bordewijk aan een spanning waaraan niet te ontkomen valt. De sfeer die zich aftekent, verruilt de onschuldige onbekommerdheid haast ongemerkt voor een sombere dreiging die doet denken aan De avonden van Gerard Reve. Zonder dat er zich bepaald schokkende of sensationele gebeurtenissen voordoen weet de spontane Neeltje het leven van het kleinburgerlijke, fijn-christelijke gezin danig te ontregelen. De naargeestigheid van Schiedam blijkt daarbij met twee borreltjes op de zondagmiddag allerminst weg te spoelen.

Neeltje lijkt het allemaal niet te deren. Zij heeft gewoon een leuke vakantie. Dat gelukkig wel.

Verbrande erven. Een plaatsbeschrijving door Emile Mandeau (pseudoniem voor F. Bordewijk).  Fonds Historische publicaties Schiedam, 2016. Oorspronkelijke uitgave: De Bezige Bij, 1944.