Recensie

Facing Value

Door Jan Dietvorst, geplaatst op 23 november 2017


Als economisch begrip is het woord ‘waarde’ eenduidig genoeg. Het is een uitdrukking van schaarste en daarmee altijd gerelateerd aan objectiveerbare, meetbare kwantiteit. Waarde wordt in het economisch domein uitgedrukt in tijd en geld. De immateriële eigenschappen van het begrip ‘waarde’ zijn echter even ongrijpbaar als deze noodzakelijk voor een cultuur en een samenleving zijn. Maaike Lauwaert en Francien van Westrenen stelden een bloemlezing samen van teksten van architecten, kunstenaars, theoretici en filosofen met als doel tot een definitie van het begrip te komen en de taal van ons spreken erover te doordenken en te herzien.

De inzet is hoog. Lauwaert en Van Westrenen schrijven: “With this book we aim to contribute to a society where the core values that drive how things are done and how people are treated are not maximization, growth for the sake of growth and financial benefit, but more ephemeral qualities such as humanity, diversity, complexity, caring and trust. (…) We believe they are as real as money, success and meeting deadlines”.

Uit de keuze van de teksten blijkt dat hun boek – Facing Value – niet alleen een inventarisatie maar ook een regelrechte kritiek op neo-liberalisme en kapitalisme is. Michel de Certeau’s bijdrage – Making Do / Uses and Tactics – wijdt onder andere uit over het maskeren van privé activiteit als werk en brengt dit in verband met het diffuus worden van de grens tussen werk en vrije tijd. Erop volgt een essay uit 1924 van Siegfried Kracauer die pleit voor een vorm van ‘radicale verveling’ als verzet tegen de opwinding van de grote stad en de prikkels van de consumptiemaatschappij. Volgens Kracauer is verveling hét middel tegen over-stimulering en zal het ons genezen van onverschilligheid. De daarop volgende tekst heeft het woord ‘luiheid’ in de titel. Genoemde teksten vormen het eerste hoofdstuk van Facing Value, dat heet niet geheel onverwacht: Be Unproductive.

De aanwezigheid in dit boek van antropoloog Marcel Mauss, schrijver van The Gift, het invloedrijke standaardwerk over wederkerigheid in pre-industriële samenlevingen en incidentele referenties aan ‘informele economieën’, ruil en alternatieve valuta kan niet verhullen dat deze denkoefening zich afspeelt in een van de rijkste regio’s van de wereld. Dit denken over ‘waarde’ staat met andere woorden los van onze eigen bestaansvoorwaarden. Het is westers privilege om over ‘social engineering’ te kunnen filosoferen, maar evengoed zorgt de sfeer van verzet die uit de teksten in dit veelzijdige boek oprijst voor twijfel over vanzelfsprekendheden.
Of de radicale perspectieven vooral uit de kunst komen – zoals de ondertitel van het boek suggereert – is nog maar de vraag. Een begrip als ‘vrijheid’ wordt weliswaar regelmatig met hun activiteit en ambitie geassociëerd, maar het is onduidelijk of daar een ingrijpende emanciperende en cultuurkritische invloed vanuit gaat. Is in deze het contrast tussen Atelier Van Lieshout en de ‘outsider artist’ Krijn Giezen namelijk niet heel groot? Hands-on lijken eerder de ontwerpers en architecten in dit uitgelezen gezelschap.


Bruno Funari, ‘One comes home tired from working all day and finds an uncomfortable chair’, uit Domus, oktober 1944

Facing value / Radical perspectives from the arts, een bloemlezing van teksten van Julieta Aranda & Anton Vidokle, Franco ‘Bifo’ Berardi, Marina van den Bergen & Piet Vollaard, R.Buckminster Fuller, Roger Caillois, Michel de Certeau, Céline Condorelli, Barry Farrell, Michel Foucault, Klaske Havik & Hans Teerds, Anthony Huberman, Charles Jenks & Nathan Silver, Tony Judt, Siegfried Kracauer, Bojana Kunst, Mierle Laderman Ukeles, Marcel Mauss, Evgeny Morozov, Victor Papanek, Jan Ritsema, Richard Sennett, Viktor Shklovsky, Beverley Skeggs, Jan Verwoert. Met kunstenaarsbijdragen van Atelier Van Lieshout, Reto Pulfer, Navid Nuur.

Uitgeverij Valiz.  Het boek werd gerealiseerd in samenwerking met Stroom, Den Haag.