Recensie

Gaberbocchus?

Door Jan Dietvorst, geplaatst op 23 december 2017


Wat gebeurt er als je de woorden van een dichtregel vervangt door hun woordenboekbetekenis? De eerste regel van Lucebert’s Visser van Ma Yuan: ‘onder wolken vogels varen’ wordt dan; ‘onder onzichtbare massa’s zwevende waterdruppels of ijskristallen die kunnen overgaan in regen sneeuw of hagel bewegen zich voort gevleugelde gewervelde dieren wier lichaam bedekt is met veren en die zich voortplanten door eieren’. De uitvinder van dit wonderbaarlijke poëtische procedé – bekend als semantische poëzie – is Stefan Themerson. In 1948 richtte hij met zijn vrouw Franciszka de beroemde Gaberbocchus Press op. Ook na meer dan vijftig pogingen kreeg Themerson zijn werk niet bij een reguliere uitgeverij gepubliceerd, de oprichting van een private press was een noodgreep die tot een opmerkelijke uiting van liefde voor boeken werd.

Gaberbocchus is volgens Themerson de latijnse vertaling van Jabberwocky, naar de titel van Lewis Caroll’s bekende ‘onzin’ gedicht. De naam – die doet denken aan die van een goedmoedig fabeldier – zet de toon voor tientallen uitgaven die zowel qua tekst, illustraties, typografie en vormgeving nogal ongewoon zijn. De eerste uitgaven van de Themersons – die al voor hun emigratie in 1942 uit Polen via Parijs films, boeken, tekeningen en teksten hadden gemaakt en gepubliceerd – werden in de gang van hun huis in Londen gedrukt. De uitgaven zijn als eerste indruk iets tussen geïllustreerd kinderboek, dada collage en modernistisch typografisch experiment in. De bladzijde is steeds een speelveld, een ruimte waarin het absurde, het maffe en het fantastische mogelijk wordt.

Alle uitgaven van Gaberbocchus worden in Biografie van een uitgeverij beschreven. Het bij Huis Clos uitgeven boek is door liefhebber van het eerste uur Piet Gerards prachtig vormgeven. De langste tekstbijdrage in het boek van Walter van der Star gaat over de waardering die de Themersons en hun Gaberbocchus Press vooral in Nederland ontving. Hugo Brandt Corstius en W.F.Hermans schreven over hun uitgaven. Rudy Kousbroek, Nicolaas Matsier, Piet Gerards, Cees Nooteboom, K.Schippers en Jaco Groot zorgden voor Nederlandse vertalingen en uitgaven. In 1981 houdt Stefan Themerson in de Pieterskerk in Leiden de door NRC georganiseerde Huizingalezing. De dichter pleit er voor een ‘leerstoel in fatsoen’. Van der Star schrijft: ‘Het doel heiligt nooit de middelen, zo zou men zijn betoog kunnen samenvatten. Zo stelt hij contra-intuïtief vast dat zachtheid genetisch is en het kwaad cultureel. Hij waarschuwt voor een al te ver doorgevoerde logica en concludeert dat ‘Fatsoen van Middelen het Doel der Doeleinden’ is.’


Stefan & Franciszka Themerson

Eric van Zuylen maakte over de ongrijpbare Themersons een film. Hij zegt over het ‘vreemde dier’ Themerson: ‘ Alles dat die man aanpakt doet hij met een zekere argeloosheid, die hem er steeds weer toe brengt nieuwe dingen te ontdekken.’

Biografie van een uitgeverij is een aanstekelijke aansporing tot het waarderen en maken van boeken als kunst.

www.uitgeverijhuisclos.nl Uitgave nummer 68, 160 pagina’s, rijk geïllustreerd.