Recensie

Ontsnappen aan het grid

Jan Dietvorst, geplaatst op 13 juni 2018


Breken met conventies en regels, daar ging het Hard Werken, het uit Rotterdam afkomstige roemruchte collectief van ontwerpers om. Zij bezagen de wereld die vorm moest krijgen van het standpunt van de autonome kunstenaar. In het boek HARD WERKEN 1979 – 1994 / One for All dat bij Valiz is uitgegeven wordt dit artistieke credo vertolkt door de leden van het eerste uur – Henk Elenga, Kees de Gruiter, Gerard Hadders, Tom van den Haspel, Willem Kars en Rick Vermeulen – die door de samenstellers Ian Horton en Bettina Furnée zijn geïnterviewd. Rien Vroegindewei , voormalig literair redacteur van het gelijknamige blad dat door Hard Werken werd uitgegeven, was niet bereid tot commentaar. De wijze waarop door deze ontwerpers de teksten in het tijdschrift zijns inziens werd gezet, vervormd en versneden maken hem blijkbaar nog steeds chagrijnig. Ziedaar de vrijheid die de ontwerpers van HW namen en de opwinding die dat veroorzaakte.

Aan de definitie van de zogenaamde HW stijl worden nogal wat opmerkingen in het boek besteed. Design criticus Rick Poynor vat het in het tijdschrift Blueprint in 1989 als volgt samen:’ Hard Werken has quite deliberately broken every rule in the handbook by producing scattershot lay outs, jarring mismatches of type, shrieking colors and a veneer of industrial grime which seems calculated to assault the sensibilities of more delicate colleagues.’ In de woorden van Gerard Hadders: ‘you have to have a lot of irony to be able to operate well in the design business. A lot of people take themselves much too seriously…No single piece of print is sacred, because it’s the output of the moment.’ ‘A lot of people’ wordt door de leden van HW verder niet gedefinieerd, soms valt in het boek de naam van Wim Crouwel die als zakenman, estheet, theoreticus, hoogleraar, museumdirecteur, bekende Nederlander én toonaangevend ontwerper voor bijna al zijn Nederlandse collega’s de perfecte boeman was en is.

Willem Kars, initiatiefnemer van de oprichting van HW, kwam als bevestiging van genoemde artistieke autonomie met het geniale idee van een eigen tijdschrift.  De bijna exclusief Rotterdamse content werd door hun vindingrijke, brutale en eclectische presentatiewijze tot ver buiten de havenstad opgemerkt. Rotterdam werd door dit podium en hun rol daarin als het ware avant garde, de vermeende controverse met Amsterdam –  eerlijke arbeid versus gemakzuchtig snobisme –  wordt vooral in de beginjaren van HW niet in de laatste plaats vooral door de leden van het collectief zelf uitgedragen.

Van de Umwelt van HW – Amsterdam of anderszins –  komt de lezer van dit boek niet veel te weten. Russ Bestley en Tony Credland schreven een hoofdstuk over Fanzines and Self-publishing in the 1970’s. Hun bijdrage gaat bijna uitsluitend over punk tijdschriften uit Engeland, als enige uitgave wordt het Nederlandse muziektijdschrift Vinyl genoemd, dat nota bene in de jaren 80 verscheen. De werkzaamheid van HW valt samen met een tijd waarin in Nederland tientallen onafhankelijke bladen werden uitgegeven. De samenstellers van het boek hebben dit drukwerk dat voortkwam uit dezelfde mentaliteit blijkbaar gemist of voor dit hagiografische werk niet belangrijk gevonden.

In de bijdrage van design criticus Max Bruinsma is een glimp van de omgeving van HW te zien, hij bespreekt een uitgave van Lecturis uit 1981 waarin het werk van HW met dat van het Amsterdamse collectief Wild Plakken wordt gecombineerd. Jong en opgewonden zijn uitte zich blijkbaar zowel in lang haar en communistische sympathieën (Wild Plakken) als in het dragen van een stropdas en het verlangen naar seks & grote auto’s (HW). Hun beider anti-establishment houding doet Bruinsma met de hem kenmerkende scherpte nogal dodelijk af als ‘cute’. Waar HW (of om het even andere ontwerpers) werkelijk bij hoorden is aan hun opdrachtgevers en andere geldschieters te zien. Wellicht onbewust schreven Horton en Furnée toch een cultuurgeschiedenis door aandacht voor de bedrijfsmatige kant van HW.  Het gaat dan vooral over de inspanning van chef de bureau Willem Kars, die zelf geen noemenswaardig ontwerpwerk deed, maar druk doende was kunstzinnige rock ‘n roll  tot neo liberale BV te transformeren.  Uiteindelijk mislukte de match van kapitalisme en kunst. Kars verzucht: ‘ I could have made a million with a guy like Gerard Hadders beside me’.

Tot zover het commentaar, de geschiedschrijving, het jongensboek, de fictie. De rest van de opwinding die HW veroorzaakte zit in de plaatjes in dit uitstekend door het Rotterdamse 75B vormgegeven boek.  Er zijn afbeeldingen van boekomslagen, affiches, decors, meubelontwerpen, tentoonstellingsinrichtingen, logo’s, tijdschriften, jaarverslagen, advertenties, mis en scénes, stickers, behangpapier. Opmerkelijk in hun werk is het gebruik van fotografie, die omstreeks die tijd als ‘geënsceneerde fotografie’ ook haar weg naar het circuit van musea en galeries vindt. Er is op de foto’s van HW kantoren en HW werkruimtes geen computer te zien. Alles lijkt ‘handgemaakt’, en dat is bij uitstek een kenmerk van kunst  en kunstenaarschap.


Hard werken / 1979 – 1994 / One for All, Uitgeverij Valiz, 480 pagina’s, 35 euro
Dit boek is te verkrijgen bij deze pagina van Uitgeverij Valiz.