Recensie

Oude tekeningen, nieuwe namen

Door Jan Dietvorst, geplaatst op 11 februari 2014

Oude tekeningen nieuwe namen rembrandt en tijdgenoten
Rembrandt is de zon waar alle andere Nederlandse schilders uit de zeventiende eeuw als planeten omheen cirkelen. In de catalogus van de tentoonstelling Oude Tekeningen, Nieuwe Namen / Rembrandt en tijdgenoten in het Amsterdamse Rembrandthuis maakt samensteller Peter Schatborn dat eens te meer duidelijk. Schatborn kreeg in 1968 bij zijn aanstelling als conservator van het Rijksprentenkabinet van zijn toenmalige directeur K.G. Boon te horen dat de tekeningen van Rembrandt en zijn leerlingen zijn specialisme zouden worden. Aldus geschiedde, hij wordt beschouwd als een van de grootste kenners op dit gebied. Bob van den Boogert, de voormalige conservator van het Rembrandthuis vroeg Peter Schatborn een selectie te maken van zeventiende-eeuwse tekeningen die hij gedurende zijn carrière aan een kunstenaar heeft toegeschreven,

In de door De Weideblik mooi uitgegeven catalogus zijn alle 61 tekeningen uit de tentoonstelling in kleur afgedrukt. Ook het overvloedige referentiemateriaal, dat zo’n belangrijke rol in toewijzingen speelt, is in hoogwaardige kleurenreproducties afgebeeld. In zijn inleiding gaat Schatborn uitgebreid in op het doen van toeschrijvingen, want de vraag naar de knepen van het vak is wat een kijker toch het meest bezighoudt. In korte paragrafen brengt hij ons op weg: de eerste indruk, kenmerkende details, geschreven bronnen, voorstudies voor schilderijen, om er een paar te noemen. Over het belang van ‘kenmerkende details’ zegt hij bijvoorbeeld dat kunstenaars geneigd zijn om details als oren, handen en haar steeds volgens eenzelfde eerder ontwikkeld schema weer te geven.

Toch blijft de beschrijving van de methode van toekenning – hoe uitgebreid ook – onbevredigend, dat wil zeggen dat je na lezing niet het idee hebt nu ook succesvol aan de gang te kunnen gaan. Wellicht helpt kunstmatige intelligentie in de toekomst de medische diagnostiek, rechtspleging en toewijzingen van kunstwerken een eind op weg, maar vooralsnog ontbreekt het de computer aan datgene dat de Fransman le regard noemt. Schatborn heeft die buitengewone blik die een combinatie is van ervaring, geheugen, intuïtie en scheppend vermogen.

Geen enkele van de beschreven kunstenaars in het boek is uitsluitend als tekenaar bekend. In de beoordeling van de kwaliteit van het tekenwerk is het bestaan van schilderijen van de respectievelijke kunstenaars een factor die soms ontregelend werkt. De uitzonderlijke kwaliteit van Rembrandts schilderijen maakt namelijk als het ware ook zijn tekeningen per definitie beter dan die van zijn meest begaafde leerling Ferdinand Bol. Dat verhindert enigszins om Bol ook als een oorspronkelijke en getalenteerde kunstenaar te zien. Voor hem werkt Rembrandt meer als schaduw dan als zonlicht. Vergelijken is ook oordelen en als deze groepstentoonstelling een wedstrijd is, dan is het er een met deelnemers van wereldklasse.

Wij hebben geleerd om deze tekeningen van zeventiende-eeuwse meesters te zien als complete kunstwerken. Toch zien ze er vaak uit als spel. Je krijgt soms de indruk dat ze gemaakt zijn om in de stemming voor het maken van kunstwerken te komen.

oude tekeningen nieuwe namen bij tekstFerdinand Bol: Eila rustend onder een bremstruik

Titel: Oude Tekeningen, Nieuwe Namen / Rembrandt en tijdgenoten
Auteurs: Peter Schatborn en Leonore van Sloten
Uitgever: Uitgeverij de Weideblik

Gelijknamige tentoonstelling in het Rembrandthuis tot 27 april 2014.