Recensie

Tederheid en storm

Door Jan Dietvorst, geplaatst op 30 september 2013

fontein-haan-2012

Op 30 juni 1924 werd de Nederlandse schrijver, dichter en publicist Jacob Israël de Haan in Jeruzalem door de zionist Avraham Tehomi vermoord. De Haan, die werd geboren in een orthodox Joods gezin, was na een heftig verloop van afwisselend geloofsijver en geloofsafval uiteindelijk tot orthodoxie gekomen en in 1919 naar Palestina verhuisd.

Uit Jan Fontijns uitstekende inleiding op een selectie van tien van De Haans feuilletons die gedurende de vijf jaar van zijn verblijf in het Algemeen Handelsblad verschenen komt een zeer complexe persoonlijkheid naar voren wiens aandriften, aandoeningen, angsten en ambities zich nauwelijks laten samenvatten. Tederheid en storm/ De persoonlijkheid van Jacob Israël de Haan, uitgegeven door De Buitenkant, is een pleidooi tot een volwaardige biografie én de heruitgave van alle 394 stukken die hij in Jeruzalem voor de krant schreef. De Haan was rechtsgeleerde, socialist, zionist, homoseksueel en een decadent romanticus. Hij was ook – en al evenzeer vaak gelijktijdig – provocateur, orthodox gelovige, estheet en een anti-zionist.

In het licht van de geschiedenis van de staat Israël en de aanhoudende actualiteit van het Palestijnse conflict is het boeiend om met een betrokken en nieuwsgierige dichter en journalist het Palestina van 1919 te doorkruisen. De Haan is lyrisch over de schoonheid van het land, hij loopt rond in de wereld van de Torah en het brengt daarmee zijn eigen geschiedenis tot leven. Opmerkelijk zijn zijn beschrijvingen van de Arabische bewoners en zijn behoefte om met hen te verkeren en hun karakter en volksaard te begrijpen. Zijn analyse van de politiek is vrij van ideologie- iets dat overigens nu moeilijk is na te voelen – maar daarom voor alle betrokkenen – Joden, Palestijnen, Arabieren, Britten – hard en niets verhullend. Het is voorstelbaar dat hierin een van de oorzaken ligt van de agressie die hij bij sommige opriep. Uit zijn stukken komt het land sowieso naar voren als een snelkookpan vol van sociale, religieuze en politieke onrust. Je zou kunnen zeggen dat het land bij zijn persoonlijkheid paste.

jacob-israel-de-haan-portret

De Haan was vol van tegenstrijdigheid, zijn werk is een poging de paradoxen in het leven te bevatten door deze te beschrijven. Zo vecht hij als homoseksueel en gelovige met God: ‘Mijn zonden zijn zonden van God in mij. Er is geen schuld buiten Gods schuld. Ik dacht te strijden tegen God. Maar God strijdt met zichzelf in mij.’  In het boek zijn ook een aantal documenten afgedrukt waaronder de laatste brief van zijn echtgenote Johanna de Haan-van Maarseveen, waarin zij liefdevol maar verbijsterd en vol onbegrip voor zijn godsdienstigheid aanbiedt hem in Jeruzalem te komen halen. Hoe het haar man verging, las zij bij wijze van spreken in zijn zeer persoonlijke stukken in het Algemeen Handelsblad; hij citeert er zelfs een dreigbrief die hij heeft ontvangen. Haar brief is gedateerd op veertien dagen voor zijn dood. Je vraagt je af of Jacob hem nog gelezen heeft.

Titel: Tederheid en storm/ De persoonlijkheid van Jacob Israël de Haan
Auteur: Jan Fontijn
Uitgever: De Buitenkant