Nieuwe uitgave

Universele paradoxen

Door Jan Dietvorst , geplaatst op 17 juli 2015

kaft Shinkichi
Beeldhouwer Shinkichi Tajiri (1923 – 2009) kwam van ver. Zijn afkomst en omzwervingen worden door alle auteurs in zijn monumentale biografie – uitgegeven door de Leiden University Press – genoemd. Geboren als zoon van ouders die in 1906 van Japan naar Amerika waren geëmigreerd, kreeg hun aanvankelijk voorspoedige bestaan met de aanval op Pearl Harbour op 7 december 1941 een dramatische wending. Als Amerikanen van Japanse afkomst werd door deze oorlogsdaad van de ene op de andere dag aan hun loyaliteit getwijfeld, 120.000 Japanse Amerikanen werden in kampen verspreid over het land geïnterneerd en achter prikkeldraad opgesloten.

Noodgedwongen werd de 20 jarige Shinkichi Tajiri soldaat. De Amerikaanse regering bood de Japanse geïnterneerden de mogelijkheid om hun trouw aan de natie te bewijzen door vrijwillig dienst te nemen in het 442e bataljon dat geheel uit Japanners bestond maar geleid werd door blanke officieren. Het was een absurde keus tussen opsluiting of een relatieve vrijheid die levensbedreigend was. In Italië raakte hij gewond. Het 442e werd de meest gedecoreerde gevechtseenheid van het Amerikaanse leger. Met een beurs voor oud-militairen vertrok Tajiri na de oorlog naar Parijs om bij de vermaarde Ossip Zadkine te gaan studeren. Op de beroemde foto van Cobra kunstenaars op de stoep van het Stedelijk Museum staat Tajiri rechts van Lucebert. Het is het jaar 1949. Uiteindelijk zou hij zich permanent in Nederland vestigen. In zijn bijdrage Shinkishi Tajiri and the paradoxes of Japanese American identity worden de jaren tot en met zijn verblijf in Parijs zeer uitgebreid en deskundig door hoogleraar geschiedenis Greg Robinson beschreven.

Warrior_photo Sabine WeissWerken aan Warrior/Guerrier, 1949, foto Sabine Weiss

Zoals gezegd is deze uitgave eerst een biografie en dan pas een catalogus. In het essay van kunsthistorica Helen Westgeest – The knot and the warrior as universal paradoxes – worden twee hoofdthema’s van Tajiri’s werk mede om die reden met zijn afkomst, levensinstelling en oorlogservaringen in verband gebracht. Westgeest noemt de twee onderwerpen metaforen van het leven van de Tajiri, een leven gesublimeerd in universele geabstraheerde vormen waartoe elke beschouwer toegang heeft. De cultuurhistorische achtergrond van de knoop en de krijger blijkt overvloedig en betekenisvol. Relaties tussen deze twee symbolen zijn er ook. Westgeest noemt de geschiedenis van Alexander de Grote en de Gordiaanse knoop. Volgende de legende had Koning Gordius een onontwarbare knoop zonder uiteinden gemaakt. Volgens een orakel zou degene die deze uit elkaar kon halen heerser over heel Azië worden. Velen deden een poging. Alexander sloeg de knoop met zijn zwaard door midden.

Sentinel_photo Egon Notermans
Foto van The Sentinels van de stadsbrug in Venlo, 2005, foto Egon Notermans

Om grip te krijgen op het oeuvre van de kunstenaar is deze nadruk op knot en warrior begrijpelijk, maar anderzijds krijgt zijn andere werk daardoor wellicht te weinig aandacht. Tajiri maakte films, tekeningen en animaties op de Amiga computer. Hij experimenteerde met daguerreotypie en stereofotografie. Hij schreef teksten en gaf boeken uit. Technologie, science fiction en erotiek waren belangrijke inspiratiebronnen voor zijn kunstwerken. Hij exploreerde met andere woorden zo ongeveer alle mogelijkheden die het beeldende kunstklimaat na de Tweede Wereldoorlog bood.

In het boek wordt terecht veel aandacht gegeven aan een van zijn meest opvallende – qua onderwerpkeuze en verschijningsvorm – projecten, namelijk dat over de Berlijnse Muur. Bij zijn bezoek aan de door de DDR omringde stad besloot hij het hele bouwwerk te fotograferen. “In 1969 I drove to West Berlin to see whether I would accept a professorship at the Hochschule der Kunste. Once in the citycenter, I began to feel a low throbbing vibration, like a transformer plugged into the main supply, but without a machine to relieve the current load. Driving towards the Hochschule, I was suddenly stopped by the Berlin Wall at the Brandenburger Gate.” Tajiri ging bij dit project te werk als een archivaris en visueel antropoloog, allerlei aspecten krijgen binnen het glasheldere concept aandacht: structurele, constructieve, stedenbouwkundige, planologische en culturele. The Berlin Wall, Tajiri’s boek met 550 foto’s is een studie van een van zijn grootste tegenstrevers. Het lijkt op een aandachtige wandeling, Elke foto maakt je nieuwsgierig naar de volgende, het is alsof je elke keer een hoek omslaat. Alle details worden door het besef van de warme Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog daarna opgeladen.

Vrijheid, volgens historicus Herman Pleij is dat waar het Tajiri in zijn leven en zijn werk om was te doen. Vrij zijn van gedwongen loyaliteit, van afkomst, van oorlogsgeweld, van stijl, van medium, van opgelegde identiteiten. Pleij schrijft: “…het kunstenaarschap was voor Tajiri een bestemming, die elke gebondenheid aan een herkomst kon doen wegvagen. Kunst was immers internationaal en ontkende de grenzen met de daarachter liggende broeinesten vol stereotype kwalificaties.

Het uitstekend door Willem Henri Lucas vormgegeven Shinkichi Tajiri / Universal Paradoxes is rijk geïllustreerd. In de bijlagen zijn veel uitgaven, catalogi en tentoonstellingsaffiches in kleur afgebeeld. Daarnaast zijn er veel foto’s van Tajiri’s domein Kasteel Baarlo en het gezinsleven dat door zijn dochters Giotta en Ryu is beschreven. Zij zijn tevens de samenstellers van het boek. Andere bijdragen in dit monument van een kunstenaarsleven zijn van Kris Schiermeier, Paul M. Farber en Florian Ebner. De publicatie is uitgegeven door Leiden University Press.

Tot 29 november is werk van Tajiri in een tentoonstelling in het Sieboldhuis in Leiden te zien.