Recensie

War is War

Door Peter Delpeut, geplaatst op 3 augustus 2017


Wat schrijf je aan je vrouw als dagelijks de granaten overvliegen, je kameraden creperen in modderige geschutsputjes en de honger je ertoe drijft gras te eten?

If I live through this, we’ll have another daughter or son, believe me, even if it costs me a couple more nights’ sleep.

En aan je kinderen?

Your papa is living in the deep forest now. There are a lot of rabbits, squirrels and woodpeckers.

En welke dromen durf je te delen als de oorlogscensuur je verbiedt de waarheid te schrijven?

Today’s not bad, got tobacco and can live like a king for a day, smoking whenever I want.

 

Als in 1941 de Duitsers de Sovjet Unie binnenvallen meldt Nikolay Yassievich zich vrijwillig voor de dienst. Nikolay is kunstschilder in de traditie van het sociaal realisme, gespecialiseerd in het leven van Sovjetheld S.M. Kirov. De drie jaar die volgen zal hij geen penseel aanraken. Hij raakt betrokken in het beleg van Leningrad, meer precies bij de verdediging van het Oranienbaum-bruggenhoofd, een moerasachtige enclave van waaruit het Sovjetleger de Duitsers beslissend op afstand weten te houden. Op het slagveld ziet hij dingen die een mens liever niet ziet.

Godzijdank heeft Nikolay zijn vrouw en kinderen juist op tijd Leningrad laten ontvluchten. Het beruchte hongerbeleg van 900 dagen gaat aan ze voorbij. Ze verblijven in de relatief veilige Oerol en Nikolay schrijft ze brieven. Die zijn bewaard gebleven en ze geven een ontroerende blik in het leven van de frontsoldaat, al blijkt uit elke zin dat dit vanwege de Stalinistische censuur spitsroeden lopen is. De oorlogsinspanning vraagt ‘sociaal realistisch’ optimisme. Honger en verminking en verlies aan moraal horen daar niet bij. Daarom mijmert Nikolay over de dag dat hij zijn vrouw weer in zijn armen kan sluiten, geeft hij zijn kinderen vaderlijke raad in de vorm van sprookjes en verlangt hij naar het moment dat hij weer kan schilderen.

Dat verlangen naar schilderen heeft hij overgedragen op zijn kleindochter. Als Tatyana Yassievich (1968) begin jaren 90 de kunstacademie verlaat droomt ze echter van avant-garde en abstractie. Pas als ze in Nederland is merkt ze hoe belangrijk de traditie van haar grootvader voor haar is. Ook zij gaat figuratief schilderen, veelal gebouwen uit Sint Petersburg (zoals Leningrad dan weer heet), een van zoete heimwee doortrokken blik op de iconen van de oude Sovjet Unie zonder daar sentimenteel over te doen. De verfstreek van haar grootvader keert terug in haar eigen virtuoze beheersing van het penseel.

Van daar is het een kleine stap naar de brieven van haar grootvader, die door haar moeder zorgvuldig zijn bewaard, maar die de kleindochter nog nooit heeft gelezen. Ze inspireren haar tot aquarellen van de Oranienbaum-moerassen en het naschilderen van vergeelde familiekiekjes. Haar eigen werk vermengt zich met het werk van haar grootvader. Als ze hun beider schilderijen tezamen exposeert, voegt ze daar ook de brieven bij. Dat weer inspireert een Duitse vriendin, de vormgeefster Susanne Beer, de brieven in samenspraak met de schilderijen van beiden in een boek samen te brengen: War is War, een tweetalige Russisch-Engelse uitgave.

Wie het boek ‘leest’ pendelt tussen de getranscribeerde brieven en facsimile’s van de originelen, schilderijen van grootvader Nikolay en becommentariërende aquarellen van kleindochter Tatyana, postkaarten met oorlogspropaganda en familiefoto’s, en – en dit is het grote geheim van dit prachtige boek – enerverende aantekeningen van zowel vertaler Jim Boekbinder als kleindochter Tatyana, waarin niet alleen de taal van de censuur wordt ontrafeld, maar die ook laten zien hoe de grote gebeurtenissen van de geschiedenis de kleine voorvallen van een gezinsleven op scherp zetten.

War is War is een wonderlijk mooi voorbeeld hoe vormgeving de taal tot leven kan brengen. Woord en beeld gaan er vanzelfsprekend in samen en beide zijn oogstrelend.

War is War. Letters from the Oranienbaum Bridgehead. Nicolay Yassievich & Tatyana Yassievich,  is een uitgave in eigen beheer en te koop bij Pegasus (Amsterdam) of via de speciale website https://wariswar.com

Voor werk van Tatyana Yassievich, zie http://www.tatyana-yassievich.com